HIV (Human Immunodeficiency Virus) is een virus dat het immuunsysteem van de mens aanvalt en verzwakt. Het virus richt zich specifiek op CD4+ T-cellen, cruciale onderdelen van ons afweersysteem. AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) is het eindstadium van een HIV-infectie, waarbij het immuunsysteem zo ernstig is aangetast dat het lichaam kwetsbaar wordt voor levensbedreigende infecties en bepaalde vormen van kanker die normaal gesproken door een gezond immuunsysteem zouden worden afgeweerd.
HIV infecteert en vernietigt geleidelijk de CD4+ T-helpercellen, die een centrale rol spelen in de immuunrespons. Het virus dringt deze cellen binnen, vermenigvuldigt zich en vernietigt ze uiteindelijk. Naarmate het aantal CD4+ cellen afneemt, wordt het immuunsysteem steeds zwakker. Dit proces kan jaren duren, waarbij het lichaam aanvankelijk nog in staat is om nieuwe cellen aan te maken ter vervanging van de verloren gegane cellen.
HIV wordt overgedragen via direct contact met bepaalde lichaamsvloeistoffen van een geïnfecteerde persoon. De belangrijkste transmissiewegen zijn:
Het risico is hoger bij meerdere seksuele partners en het aanwezigheid van andere seksueel overdraagbare aandoeningen.
De vroege symptomen van HIV lijken vaak op griep: koorts, vermoeidheid, gezwollen lymfeklieren en huiduitslag. Deze acute fase treedt meestal 2-4 weken na infectie op. Daarna volgt een asymptomatische periode die jaren kan duren, waarin het virus actief blijft maar weinig symptomen veroorzaakt. Zonder behandeling ontwikkelt de infectie zich uiteindelijk tot AIDS, gekenmerkt door ernstige opportunistische infecties en een CD4+ celantal onder de 200 cellen per microliter.
In België zijn verschillende HIV-testmethoden beschikbaar. De combinatietest (4e generatie) detecteert zowel HIV-antilichamen als het p24-antigeen en geeft binnen 3-6 weken na infectie betrouwbare resultaten. Sneltesten zijn beschikbaar bij bepaalde organisaties en geven binnen 20 minuten een resultaat. PCR-testen detecteren direct het virus-DNA en kunnen eerder een infectie aantonen. Zelftest-kits zijn verkrijgbaar in apotheken voor thuisgebruik, maar positieve resultaten moeten altijd worden bevestigd door een laboratoriumtest.
Testing wordt aanbevolen na risicovol contact, bij nieuwe seksuele partners, of regelmatig bij verhoogd risico. In België kunt u zich laten testen bij uw huisarts, in ziekenhuizen, bij CAW's (Centrum Algemeen Welzijnswerk), bij organisaties zoals Sensoa, of anoniem in testcentra. De meeste tests zijn gratis of worden terugbetaald door de ziekteverzekering. Testing is mogelijk vanaf 18 jaar zonder toestemming van ouders, en tussen 16-18 jaar met beperkte voorwaarden.
Een negatief testresultaat betekent dat er geen HIV-infectie is gedetecteerd, mits de window-periode is verstreken. Een positief resultaat wijst op een HIV-infectie en moet worden bevestigd met een tweede test. Bij twijfelachtige resultaten wordt hertest aanbevolen. Het is belangrijk om testresultaten te bespreken met een zorgverlener voor juiste interpretatie en eventuele vervolgstappen.
Antiretrovirale therapie (ART) vormt de standaardbehandeling voor HIV-infectie in België. Deze behandeling combineert verschillende medicijnen die het HIV-virus onderdrukken en de virusbelasting verlagen tot ondetecteerbare niveaus. ART voorkomt de progressie naar AIDS en zorgt ervoor dat mensen met HIV een normaal leven kunnen leiden. De therapie moet levenslang worden voortgezet onder medisch toezicht om resistentie te voorkomen.
NRTI's zijn de eerste generatie HIV-medicijnen die de reverse transcriptase van het virus blokkeren. Deze medicijnen, zoals zidovudine, emtricitabine en tenofovir, verhinderen dat HIV zijn genetisch materiaal in gastheercel-DNA integreert. Ze worden vaak als basis van HIV-behandeling gebruikt in combinatie met andere medicijnklassen. NRTI's zijn goed verdragen maar vereisen regelmatige monitoring van nierfunctie en botdichtheid bij bepaalde preparaten.
NNRTI's werken anders dan NRTI's door direct aan het reverse transcriptase-enzym te binden en het te blokkeren. Bekende NNRTI's zijn efavirenz, rilpivirine en doravirine. Deze medicijnen zijn effectief in combinatietherapie en hebben vaak minder bijwerkingen dan oudere HIV-medicijnen. Ze kunnen echter interacties hebben met andere geneesmiddelen en vereisen zorgvuldige dosisaanpassingen bij lever- of nierproblemen.
Proteaseremmers blokkeren het protease-enzym dat HIV nodig heeft voor rijping van nieuwe virusdeeltjes. Medicijnen zoals darunavir en atazanavir worden vaak gecombineerd met ritonavir of cobicistat voor betere absorptie. Deze klasse is zeer effectief tegen resistente HIV-stammen maar kan bijwerkingen hebben zoals gastro-intestinale problemen en lipidverstoringen. Regelmatige laboratoriumcontroles zijn noodzakelijk.
Integraseremmers zijn de nieuwste klasse HIV-medicijnen die het integrase-enzym blokkeren. Dolutegravir, raltegravir en bictegravir voorkomen dat HIV zijn DNA in de gastheercel integreert. Deze medicijnen hebben uitstekende werkzaamheid en minder geneesmiddelinteracties dan andere klassen. Ze worden vaak geprefereerd in eerste lijns behandeling vanwege hun goede verdraagbaarheid en hoge genetische barrière tegen resistentie.
In België zijn verschillende combinatiemedicijnen beschikbaar die meerdere HIV-medicijnen in één tablet verenigen. Deze fixed-dose combinations verbeteren therapietrouw en verminderen de pillenlast voor patiënten. Populaire combinaties omvatten:
Deze combinaties worden voorgeschreven op basis van individuele patiëntkenmerken, resistentiepatronen en mogelijke bijwerkingen.
Pre-exposure profylaxe (PrEP) is een preventieve behandeling waarbij HIV-negatieve personen met verhoogd risico dagelijks HIV-medicijnen innemen. PrEP is geschikt voor mannen die seks hebben met mannen, personen met een HIV-positieve partner, intraveneuze druggebruikers en mensen met wisselende seksuele partners. In België wordt PrEP sinds 2017 vergoed door de ziekteverzekering na voorschrift van een gespecialiseerde arts. De effectiviteit is meer dan 95% bij juist gebruik.
In België is Truvada (emtricitabine/tenofovir disoproxil) het meest voorgeschreven PrEP-medicijn. Recent is ook Descovy (emtricitabine/tenofovir alafenamide) beschikbaar gekomen voor PrEP-gebruik. Beide medicijnen worden eenmaal daags ingenomen en vereisen regelmatige monitoring van nierfunctie, leverfunctie en HIV-status. Generieke varianten van Truvada zijn ook beschikbaar, wat de toegankelijkheid van PrEP heeft verbeterd.
Post-exposure profylaxe (PEP) is een spoedbehandeling die binnen 72 uur na mogelijke HIV-blootstelling moet worden gestart. PEP bestaat uit een 28-daagse kuur met combinatie HIV-medicijnen, meestal een NRTI-combinatie plus een integrase-remmer. In België is PEP beschikbaar via spoedeisende hulp, infectieziekteafdelingen en sommige huisartsen. De behandeling is het meest effectief binnen 24 uur na blootstelling en vereist follow-up HIV-testen gedurende drie maanden.
HIV-medicijnen kunnen verschillende bijwerkingen veroorzaken, afhankelijk van het type medicatie. Veel patiënten ervaren aanvankelijk milde klachten zoals misselijkheid, hoofdpijn of vermoeidheid. Langdurige bijwerkingen kunnen botdichtheidsverlies, nierproblemen of hart- en vaatziekten omvatten. Moderne HIV-medicatie heeft over het algemeen minder bijwerkingen dan oudere behandelingen. Het is belangrijk om alle klachten te bespreken met uw arts, zodat de behandeling indien nodig kan worden aangepast voor optimaal comfort en effectiviteit.
HIV-medicatie kan interacties aangaan met andere geneesmiddelen, wat de effectiviteit kan verminderen of bijwerkingen kan verergeren. Bepaalde antibiotica, antischimmelmiddelen en maagzuurremmers kunnen de werking van HIV-medicijnen beïnvloeden. Ook kruidenpreparaten zoals sint-janskruid moeten worden vermeden. Informeer altijd alle zorgverleners over uw HIV-medicatie voordat nieuwe medicijnen worden voorgeschreven. Uw apotheker kan adviseren over mogelijke interacties en het beste tijdstip voor inname van verschillende medicijnen.
Regelmatige medische controles zijn essentieel tijdens HIV-behandeling. Virale load en CD4-celtelling worden doorgaans elke 3-6 maanden gemeten om de effectiviteit van de behandeling te beoordelen. Daarnaast worden nier- en leverfunctie, cholesterolgehalte en botdichtheid gecontroleerd. In België wordt deze zorg gecoördineerd door gespecialiseerde HIV-centra in ziekenhuizen. Vroege detectie van problemen maakt tijdige aanpassingen van de behandeling mogelijk voor optimale gezondheidsuitkomsten.
Consequente inname van HIV-medicatie is cruciaal voor succesvolle behandeling en het voorkomen van resistentie. Meer dan 95% therapietrouw wordt aanbevolen voor optimale virusonderdrukking. Pillendoosjes, smartphone-apps of alarmen kunnen helpen bij het onthouden van medicatie-inname. Bij problemen met bijwerkingen of dosering moet u contact opnemen met uw behandelteam. Moderne therapieën bieden vaak flexibelere schema's, waardoor behandeling beter aansluit bij uw dagelijkse routine en levensstijl.
Een niet-detecteerbare virale load betekent dat HIV niet seksueel overdraagbaar is (U=U: Undetectable = Untransmittable). Naast medicamenteuze behandeling blijven veilige seks praktijken belangrijk. Voor partners met hoog risico is pre-expositie profylaxe (PrEP) beschikbaar. Belangrijke preventiemaatregelen omvatten:
In België bieden verschillende organisaties ondersteuning aan mensen met HIV. Sensoa en Ex Aequo verstrekken informatie en psychosociale begeleiding. HIV-centra in universitaire ziekenhuizen bieden gespecialiseerde medische zorg met multidisciplinaire teams. Sociale diensten kunnen helpen bij praktische zaken zoals terugbetaling van medicatie via het RIZIV. Peergroepen en online communities bieden ervaringsuitwisseling en emotionele steun van mensen in vergelijkbare situaties.
De toekomst van HIV-behandeling ziet er veelbelovend uit. Langwerkende injecties kunnen dagelijkse pillen vervangen met behandelingen om de 1-2 maanden. Onderzoek naar HIV-genezing via 'shock and kill' strategieën en gentherapie toont veelbelovende resultaten. Preventie-innovaties zoals dapivirine vaginale ringen bieden nieuwe beschermingsmogelijkheden. Deze ontwikkelingen brengen hoop op een toekomst waarin HIV volledig te genezen of te voorkomen is.
