Kanker ontstaat wanneer cellen in het lichaam ongecontroleerd gaan delen en groeien. Deze abnormale cellen kunnen gezonde weefsels beschadigen en zich verspreiden naar andere delen van het lichaam. Kankermedicijnen werken op verschillende manieren om deze kwaadaardige cellen te bestrijden. Ze kunnen de celdeling remmen, de groei van tumoren stoppen, of kankercellen selectief vernietigen terwijl gezonde cellen gespaard blijven.
In België spelen apothekers een cruciale rol in de oncologische zorg. Zij zorgen voor de juiste bereiding, bewaring en verstrekking van kankermedicijnen. Apothekers bieden ook essentiële begeleiding aan patiënten over medicijngebruik, mogelijke bijwerkingen en interacties. Ze werken nauw samen met oncologen en andere zorgverleners om een optimale behandeling te waarborgen en de kwaliteit van leven van kankerpatiënten te verbeteren.
Het Belgische zorgstelsel biedt toegang tot een breed scala aan kankermedicijnen. Deze kunnen worden onderverdeeld in verschillende categorieën op basis van hun werkingsmechanisme:
Chemotherapeutische geneesmiddelen werken door in te grijpen in de celcyclus van kankercellen. Ze verstoren essentiële processen zoals DNA-replicatie, eiwitsynthese of celdeling. Omdat kankercellen sneller delen dan de meeste gezonde cellen, zijn ze gevoeliger voor deze medicijnen. Chemotherapie kan worden toegepast als hoofdbehandeling, in combinatie met andere therapieën, of als aanvullende behandeling na chirurgie of bestraling.
Cyclophosphamide is een alkylerend middel dat DNA-strengen aan elkaar koppelt en zo de celdeling verhindert. Het wordt vaak gebruikt bij lymfomen, borstkanker en auto-immuunziekten. Doxorubicine behoort tot de anthracycline-antibiotica en werkt door DNA-beschadiging te veroorzaken in kankercellen. Dit medicijn is effectief tegen verschillende soorten kanker, waaronder borstkanker en sarcomen. Cisplatine is een platinumverbinding die DNA-adducten vormt en vooral wordt ingezet bij testiskanker, eierstokkanker en longkanker.
Chemotherapie kan verschillende bijwerkingen veroorzaken omdat het ook gezonde, snel delende cellen beïnvloedt. Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken, vermoeidheid, haaruitval en verhoogde infectiegevoeligheid door een verlaagd aantal witte bloedcellen. Om deze bijwerkingen te beheersen, zijn verschillende ondersteunende medicijnen beschikbaar:
Doelgerichte kankermedicijnen zijn innovatieve behandelingen die specifiek ingrijpen op moleculaire processen die tumorgroei stimuleren. Deze therapieën richten zich op specifieke eiwitten, genen of weefselomgevingen die bijdragen aan kankergroei en -overleving. In tegenstelling tot traditionele chemotherapie, die alle snel delende cellen aanvalt, werken doelgerichte therapieën selectiever. Dit resulteert vaak in minder bijwerkingen en een betere levenskwaliteit voor patiënten tijdens de behandeling.
In België zijn verschillende effectieve doelgerichte therapieën beschikbaar via ziekenhuisapotheken en gespecialiseerde behandelcentra. Trastuzumab (Herceptin) wordt voornamelijk ingezet bij HER2-positieve borstkanker en maagkanker, waarbij het de groei van kankercellen remt door het blokkeren van specifieke groeifactorreceptoren. Bevacizumab (Avastin) werkt als angiogenese-remmer en verhindert de vorming van nieuwe bloedvaten die tumoren voeden, gebruikt bij colorectale kanker, longkanker en niercelcarcinoom. Rituximab (MabThera) is een monoklonaal antilichaam dat CD20-positieve B-cel lymfomen behandelt door het immuunsysteem te activeren tegen kankercellen.
Immunotherapie versterkt het eigen afweersysteem van de patiënt om kanker te bestrijden. PD-1 en PD-L1 remmers, zoals nivolumab en pembrolizumab, blokkeren de 'rempedalen' van het immuunsysteem waardoor T-cellen effectiever kankercellen kunnen herkennen en vernietigen. Deze behandelingen tonen veelbelovende resultaten bij melanoom, longkanker, niercelcarcinoom en verschillende andere tumortypen. In België zijn deze therapieën beschikbaar via oncologische centra en worden vaak gecombineerd met andere behandelingsmodaliteiten voor optimale resultaten.
Bepaalde kankertypen zijn afhankelijk van hormonen voor hun groei en ontwikkeling. Borstkanker en prostaatkanker zijn de meest voorkomende hormoonafhankelijke maligniteiten. Bij hormoonreceptor-positieve borstkanker stimuleren oestrogenen de tumorgroei, terwijl testosteron de progressie van prostaatkanker bevordert. Hormonale therapie blokkeert deze hormonale stimulatie en vormt een essentieel onderdeel van de behandelstrategie.
Voor hormoonreceptor-positieve borstkanker zijn verschillende anti-oestrogeen behandelingen beschikbaar in Belgische apotheken:
Deze medicijnen worden voorgeschreven op basis van menopauzale status en individuele patiëntkenmerken.
Prostaatkanker behandeling omvat verschillende hormonale therapieën die testosteronwerking onderdrukken. Androgeen-deprivatie therapie (ADT) gebruikt GnRH-agonisten zoals leuproreline en gosereline om testosteronproductie te remmen. Anti-androgenen zoals bicalutamide en enzalutamide blokkeren androgeenreceptoren in prostaatkankercellen. Deze behandelingen zijn verkrijgbaar via Belgische ziekenhuisapotheken en worden vaak gecombineerd voor maximale effectiviteit bij gevorderde of gemetastaseerde prostaatkanker.
Naast de primaire kankerbehandeling zijn ondersteunende medicijnen essentieel voor het behouden van de levenskwaliteit tijdens de therapie. Deze medicatie helpt bijwerkingen te verminderen en zorgt voor betere tolerantie van de behandeling.
Misselijkheid en braken behoren tot de meest voorkomende bijwerkingen van chemotherapie. Anti-emetica zijn daarom onmisbaar in de ondersteunende zorg:
Chemotherapie en bestraling verzwakken het immuunsysteem, waardoor patiënten gevoeliger worden voor infecties. Preventieve en behandelende antimicrobiële medicijnen zijn cruciaal voor de veiligheid van kankerpatiënten. Deze omvatten antibiotica, antivirale middelen en schimmeldodende medicatie die worden voorgeschreven op basis van specifieke risicofactoren en bloedwaarden.
Pijnmanagement vormt een kernonderdeel van kankerzorg. Van milde pijnstillers tot sterke opioïden wordt een breed scala aan analgetica ingezet. Adjuvante pijnmedicatie zoals anticonvulsiva en antidepressiva helpen bij neuropathische pijn. In de palliatieve fase staan comfort en symptoomcontrole centraal.
In België zijn de meeste kankermedicijnen voorschriftplichtig en vallen onder het terugbetalingssysteem van het RIZIV. Voor bepaalde dure geneesmiddelen geldt een specifieke terugbetalingsprocedure waarbij de behandelend oncoloog een gemotiveerd verslag moet indienen. Patiënten hebben recht op verhoogde tegemoetkoming voor chronische aandoeningen, wat de eigen bijdrage aanzienlijk vermindert.
Kankermedicatie wordt voornamelijk verstrekt via gespecialiseerde ziekenhuisapotheken die beschikken over de nodige expertise en faciliteiten voor bereiding en bewaring van cytostatica. Sommige ondersteunende medicijnen kunnen ook bij reguliere openbare apotheken worden afgehaald, mits correct voorschrift en registratie.
Het correct innemen van kankermedicatie vereist nauwkeurige begeleiding. Patiënten ontvangen uitgebreide instructies over dosering, timing en mogelijke bijwerkingen. Regelmatige controles en bloedonderzoeken zijn noodzakelijk om de behandeling te monitoren. Bij vragen of problemen kunnen patiënten altijd contact opnemen met hun behandelteam of de ziekenhuisapotheek voor professioneel advies en ondersteuning.
